Vì sao có những người sử dụng chất gây nghiện

Cuối cùng, có phải khoa học cũng sắp hiểu được việc nghiện ngập?

Chúng ta biết rằng những người nghiện mất khả năng kiểm soát cuộc sống của mình và họ sẽ sớm tử vong vì một (hoặc nhiều) chất kích thích mình thích dùng. Thế nhưng, câu hỏi quan trọng là vì sao một thanh niên trong nhóm trẻ đồng trang lứa lại trở thành người nghiện và những bạn trẻ khác vẫn không sa vào.

Giải thích xưa nhất về việc nghiện là do đạo đức yếu kém không thỏa đáng vì nó mù mờ, vòng vo. Nó chưa làm rõ lý do tại sao một vài người có khả năng chống lại việc nghiện ngập. Các nhà khoa học cũng không thích cách giải thích đạo đức vì nó gợi lên ý chí tự do, vốn được xem là không có khoa học.

Gác lại lời giải thích chưa thỏa đáng về đạo đức, các nhà nghiên cứu về nghiện đưa ra hai lý thuyết hợp lý. Theo mô hình bệnh tật, người nghiện là người bị yếu điểm sinh học đối với một số, hoặc tất cả các loại chất gây nghiện. Giải thích khác là việc sử dụng ma túy đang gia tăng và những người nghiện chỉ đơn giản là học cách lặp lại các hành động khiến họ cảm thấy sung sướng.

Lý thuyết bệnh nghiện

Nghiện ma túy gây ra đủ mọi vấn đề y học nhưng lý thuyết bệnh cho rằng người nghiện có một yếu điểm sinh học với việc nghiện thậm chí trước khi bắt đầu sử dụng ma túy.

Quan điểm này nằm trong chiến lược của Những người nghiện rượu ẩn danh (AA - Alcoholics Anonymous) mà rõ ràng là đã cứu được nhiều cuộc đời và dường như nó cũng hữu ích cho các thành viên trong gia đình và các nhà trị liệu. Nếu lý thuyết bệnh là chính xác, nó hứa hẹn một loại thuốc có thể điều chỉnh sự bất thường hóa học của não liên quan đến việc nghiện.

Không cần phải nói, không có hạt đậu thần kì nào như vậy và có thể không bao giờ xảy ra. Một lý thuyết khác nữa lại tập trung vào các thuộc tính gây nghiện của ma túy.

Có phải người ta học việc nghiện?

Cách nghĩ rằng việc củng cố các thuộc tính của chất gây nghiện tạo ra sự nghiện ngập đã nổi tiếng nhờ các thí nghiệm chỉ ra là các động vật trong phòng thí nghiệm sẽ nhấn một đòn bẩy để nhận được các mũi tiêm nhỏ có chứa chất gây nghiện.

Cách tiếp cận này đặc biệt hữu ích trong việc giải thích lý do tại sao hút crack cocaine (cocaine vụn) dạng khói dễ nghiện nhiều hơn các loại hút trực tiếp bằng đường mũi. Các loại hút dạng khói nhanh vào não hơn. Ý tưởng là càng củng cố ngay lập tức thì càng tăng cường hành vi sử dụng ma túy.

Lý thuyết học tập của sự nghiện ngập cũng được khoa học thần kinh hỗ trợ bởi vì chất gây nghiện kích hoạt dopamin (một loại hocmon hạnh phúc) - dựa trên hệ thống phần thưởng, cái được sự chọn lọc tự nhiên thiết kế ra để tăng cường các hành vi thỏa mãn một cách tự nhiên như cho ăn và giao phối.

Sự giải thích dựa trên quan điểm tiến hoá về việc học việc nghiện ngập thực sự mang lại một giải thích ngắn gọn về lý do tại sao xảy ra việc nghiện. Tuy nhiên, nó không giúp giải thích lý do tại sao một số cá nhân bị sa lầy trong khi những người khác có cùng lịch sử dùng chất lại không bị.

Điều khó hiểu của những người bị nghiện

Vấn đề tại sao một số cá nhân trở thành người nghiện vẫn là một câu hỏi mở nhưng các nhà tâm sinh lý học có thể đang tập trung vào giải pháp. Từ lâu ta đã biết rằng hệ thống dopamine ở người nghiện hoạt động ở mức thấp và họ bị giảm khả năng trải nghiệm niềm vui trong cuộc sống bình thường của mình.

Không quá ngạc nhiên vì điều đó bởi các thụ thể não thường có xu hướng bị cạn kiệt bởi sự kích thích quá mức của chất dẫn truyền thần kinh. Hiện nay, các nhà nghiên cứu đang báo cáo các bất thường di truyền trong các hệ thống dopamine có tương quan với các khuynh hướng nghiện trước khi mắc phải nghiện ngập (1).

Đọc những dòng này, ta thấy có thể một số người có xu hướng dễ nghiện hơn vì họ ít có được niềm vui hơn thông qua con đường tự nhiên, chẳng hạn như từ công việc, bạn bè và các mối quan hệ lứa đôi. Điều đó có thể giải thích tại sao họ kiếm tìm cảm giác kích thích nhiều hơn, hoặc "luôn thấy thiếu, đói".

Bất thường dopamine cũng có thể liên quan đến việc thiếu sự kiểm soát xã hội ở một số người nghiện. Người nghiện rượu lờ đi nhiều qui ước xã hội về việc sử dụng rượu, ví dụ: nên giao tiếp gần gũi; không bao giờ nên uống rượu trước giờ trưa; nên uống giới hạn trong bữa tối; không bao giờ uống nhiều hơn ba thức uống...

Nếu những cách tiếp cận này có kết quả, cuối cùng, chúng ta có thể bắt đầu hiểu tại sao một số cá nhân không chống lại nổi việc nghiện ngập. Câu trả lời có thể kết hợp các khía cạnh của lý thuyết bệnh và hiểu biết tinh vi về tác động của thuốc trên não.

 

1. Davis, C., và Loxton, N.J (2013). Hành vi nghiện và những nét tính cách dễ mắc thói nghiện: Sự liên kết với cấu trúc di truyền đa điểm dopamine. Hành vi nghiện (Addictive behaviors and addiction-prone personalitytraits: Associations with a dopamine multilocus genetic profile. Addictive Behaviors). Hành vi gây nghiện, 38, 2306-2312.